Sacred history
Shri Krishna's Final Foot-touch Darshan: The Sacred Land of Lord Krishna's Final Footprints and Dehotsarg Lila on Earth
Overview
Situated within the Gita Mandir (Dehotsarg Tirtha / Golokdham Tirtha) complex on the sacred banks of Triveni Sangam in Prabhas Patan (Somnath), the holy Paduka (footprints) of Lord Krishna are enshrined. For Krishna devotees worldwide, this place is a supreme center of faith and devotion. This is the very sacred site where the Supreme Personality of Godhead, Lord Krishna, concluded His earthly pastimes and departed for His eternal abode (Golokdham).
1. Historical Context and Dehotsarg Lila
- From Bhalki to Triveni Bank: After an arrow from a hunter named Jara struck His foot while resting beneath a Peepal tree at Bhalki Tirtha, Lord Krishna walked to the banks of the Hiran River near Triveni Sangam.
- Departure to Nijdham (Dehotsarg): Here, sitting in a yogic posture beneath an ancient Peepal tree on the banks of the Hiran River, Lord Krishna concluded His 125-year physical pastime and departed in a divine form to Vaikuntha/Golokdham.
- End of Dvapara Yuga: According to scriptural calculations, the Dvapara Yuga ended and the Kali Yuga began with the Lord's departure to His supreme abode from this holy land.
- Enshrinement of Charan Paduka: In memory of Lord Krishna's final foot-touch and footprints on Earth, sacred marble Paduka have been enshrined here.
2. Complex and Gita Mandir Architecture
- Construction of Gita Mandir: Located within this complex is the magnificent white marble Gita Mandir, built in 1970 CE by the Birla Group.
- 18 Chapter Pillars: The 18 pillars of the Gita Mandir feature all 18 chapters and verses of Srimad Bhagavad Gita engraved on marble stones.
- Associated Shrines: The complex also houses the sacred cave of Sheshavatara Balaramji (Balaram Cave) and the Shri Lakshminarayan Temple.
3. Authentic Scriptural Sources
- Srimad Bhagavata Mahapurana (Skandha 11, Chapter 11): Describes Lord Krishna's final discourse 'Uddhava Gita' delivered in the Prabhas region and His departure to Nijdham.
- Mahabharata (Musal Parva): References the conclusion of the Yadu dynasty's lila in Prabhas tirtha, Krishna's dehotsarg, and the final rites performed by Arjuna.
- Skanda Purana (Prabhas Khand): Highlights the glory of Shri Krishna Dehotsarg Tirtha and Charan Paduka darshan on the banks of Triveni Sangam.
Visitor Guide
- Location: Gita Mandir Complex (Golokdham Tirtha), Triveni Sangam Road, Prabhas Patan (Somnath), Gujarat.
- Darshan Timings: 06:00 AM to 06:30 PM.
- Ambience: A peaceful location situated on the confluence banks of the Hiran, Kapila, and Saraswati rivers, ideal for meditation and spiritual practices.
- Entry: Free Entry.
श्री कृष्ण के अंतिम चरणस्पर्श दर्शन: भगवान श्रीकृष्ण के पृथ्वी पर अंतिम पदचिह्न और देहोत्सर्ग लीला की पावन भूमि
परिचय
प्रभास पाटन (सोमनाथ) में त्रिवेणी संगम के पवित्र तट पर स्थित गीता मंदिर (देहोत्सर्ग तीर्थ / गोलकधाम तीर्थ) परिसर में श्री कृष्ण चरण पादुका स्थापित है. दुनियाभर के कृष्णभक्तों के लिए यह स्थान परम आस्था और श्रद्धा का केंद्र है. यह वही परम पवित्र स्थल है जहाँ पूर्ण पुरुषोत्तम भगवान श्रीकृष्ण ने अपनी पार्थिव लीला समाप्त कर निजधाम (गोलकधाम) प्रस्थान किया था.
1. पौराणिक इतिहास एवं देहोत्सर्ग लीला
- भलका से त्रिवेणी तट: भलका तीर्थ में पीपल के नीचे विश्राम के दौरान जरा नामक बहेकिये का बाण चरण में लगने के बाद, प्रभु श्रीकृष्ण पैदल चलते हुए हिरण नदी के किनारे त्रिवेणी संगम के पास पधारे.
- निजधाम प्रस्थान (देहोत्सर्ग): यहाँ हिरण नदी के तट पर एक प्राचीन पीपल के वृक्ष के नीचे योगास्थ अवस्था में विराजमान होकर भगवान श्रीकृष्ण ने अपनी 125 वर्ष की भौतिक लीला समेटी और दिव्य रूप में वैकुण्ठ/गोलकधाम प्रस्थान किया.
- द्वापर युग की समाप्ति: शास्त्रोगत गणना के अनुसार, इस पवित्र भूमि से प्रभु के परमधाम गमन के साथ ही द्वापर युग का अंत हुआ और कलियुग का प्रारंभ हुआ.
- चरण पादुका स्थापना: पृथ्वी पर भगवान श्रीकृष्ण के अंतिम चरणस्पर्श और पदचिह्न की स्मृति में यहाँ संगमरमर की पवित्र चरण पादुका स्थापित की गई है.
2. परिसर एवं गीता मंदिर वास्तुकला
- गीता मंदिर निर्माण: इस परिसर में श्वेत संगमरमर से बना भव्य गीता मंदिर स्थित है, जिसका निर्माण वर्ष 1970 में बिड़ला ग्रुप द्वारा किया गया था.
- 18 अध्याय स्तंभ: गीता मंदिर के 18 स्तंभों (पिलर्स) पर श्रीमद्भगवद्गीता के 18 अध्यायों और श्लोकों को संगमरमर के पत्थरों पर उकेरा गया है.
- सहलग्न तीर्थस्थल: इस परिसर में ही शेषावतार बलरामजी की पवित्र गुफा (बलराम गुफा) और श्री लक्ष्मीनारायण मंदिर भी स्थित हैं.
3. अधिकृत शास्त्रोक्त स्रोत
- श्रीमद्भागवत महापुराण (एकादश स्कंध - 11वां अध्याय): प्रभास क्षेत्र में भगवान श्रीकृष्ण द्वारा दिए गए अंतिम उपदेश 'उद्धव गीता' और निजधाम गमन का वर्णन.
- महाभारत (मौसल पर्व): प्रभास तीर्थ में यदुवंश की लीला समाप्ति, कृष्ण देहोत्सर्ग और अर्जुन द्वारा किए गए संस्कारों का संदर्भ.
- स्कंद पुराण (प्रभास खंड): त्रिवेणी संगम तट पर श्रीकृष्ण देहोत्सर्ग तीर्थ और चरण पादुका दर्शन की महिमा.
यात्रियों के लिए मार्गदर्शिका
- स्थान: गीता मंदिर परिसर (गोलकधाम तीर्थ), त्रिवेणी संगम रोड, प्रभास पाटन (सोमनाथ), गुजरात.
- दर्शन समय: प्रातः 06:00 से सांय 06:30 बजे तक.
- वातावरण: हिरण, कपिला और सरस्वती नदियों के संगम तट पर स्थित शांत, ध्यान और साधना के लिए उत्तम स्थल.
- प्रवेश: निःशुल्क (Free Entry).
શ્રી કૃષ્ણના અંતિમ ચરણસ્પર્શ દર્શન: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પૃથ્વી પરના અંતિમ પદચિહ્ન અને દેહોત્સર્ગ લીલાની પાવન ભૂમિ
પરિચય
પ્રભાસ પાટણ (સોમનાથ)માં ત્રિવેણી સંગમના પવિત્ર તટ પર આવેલા ગીતા મંદિર (દેહોત્સર્ગ તીર્થ / ગોલોકધામ તીર્થ) પરિસરમાં શ્રીકૃષ્ણ ચરણ પાદુકા સ્થાપિત છે. વિશ્વભરના કૃષ્ણભક્તો માટે આ સ્થાન પરમ આસ્થા અને શ્રદ્ધાનું કેન્દ્ર છે. આ એ જ પરમ પવિત્ર સ્થળ છે જ્યાં પૂર્ણ પુરુષોત્તમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ પોતાની પાર્થિવ લીલા પૂર્ણ કરી નિજધામ (ગોલોકધામ) પ્રયાણ કર્યું હતું.
૧. પૌરાણિક ઇતિહાસ અને દેહોત્સર્ગ લીલા
- ભાલકાથી ત્રિવેણી તટ: ભાલકા તીર્થ ખાતે પીપળા નીચે વિશ્રામ દરમિયાન જરા નામના પારધીનું બાણ ચરણમાં વાગ્યા બાદ, પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણ ચાલતા હિરણ નદીના કિનારે ત્રિવેણી સંગમ પાસે પધાર્યા.
- નિજધામ પ્રસ્થાન (દેહોત્સર્ગ): અહીં હિરણ નદીના તટે એક પ્રાચીન પીપળાના વૃક્ષ નીચે યોગસ્થ અવસ્થામાં બિરાજીને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ૧૨૫ વર્ષની પોતાની ભૌતિક લીલા સંકેલી અને દિવ્ય સ્વરૂપે વૈકુંઠ/ગોલોકધામ પ્રયાણ કર્યું.
- દ્વાપર યુગની સમાપ્તિ: શાસ્ત્રોક્ત ગણતરી અનુસાર, આ પવિત્ર ભૂમિ પરથી પ્રભુના પરમધામ ગમન સાથે જ દ્વાપર યુગનો અંત આવ્યો અને કળિયુગનો પ્રારંભ થયો.
- ચરણ પાદુકા સ્થાપના: પૃથ્વી પર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના અંતિમ ચરણસ્પર્શ અને પદચિહ્નની સ્મૃતિમાં અહીં આરસપહાણની પવિત્ર ચરણ પાદુકા સ્થાપિત કરવામાં આવી છે.
૨. પરિસર અને ગીતા મંદિર સ્થાપત્ય
- ગીતા મંદિર નિર્માણ: આ પરિસરમાં શ્વેત આરસપહાણથી બનેલું ભવ્ય ગીતા મંદિર આવેલું છે, જેનું નિર્માણ ઈ.સ. ૧૯૭૦માં બિરલા ગ્રૂપ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
- ૧૮ અધ્યાય સ્તંભ: ગીતા મંદિરના ૧૮ સ્તંભો (પિલર્સ) પર શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના ૧૮ અધ્યાયો અને શ્લોકો આરસના પથ્થર પર કંડારવામાં આવ્યા છે.
- સહવર્તી તીર્થસ્થાનો: આ પરિસરમાં જ શેષાવતાર બલરામજીની પવિત્ર ગુફા (બલરામ ગુફા) અને શ્રી લક્ષ્મીનારાયણ મંદિર પણ આવેલાં છે.
૩. અધિકૃત શાસ્ત્રોક્ત સ્ત્રોતો
- શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ (એકાદશ સ્કંધ - ૧૧મો અધ્યાય): પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા અપાયેલા અંતિમ ઉપદેશ 'ઉદ્ધવ ગીતા' અને નિજધામ ગમનનું વર્ણન.
- મહાભારત (મૌસલ પર્વ): પ્રભાસ તીર્થમાં યદુકુળની લીલા સમાપ્તિ, કૃષ્ણ દેહોત્સર્ગ અને અર્જુન દ્વારા કરાયેલા સંસ્કારનો સંદર્ભ.
- સ્કંદ પુરાણ (પ્રભાસ ખંડ): ત્રિવેણી સંગમ તટે શ્રીકૃષ્ણ દેહોત્સર્ગ તીર્થ અને ચરણ પાદુકા દર્શનનો મહિમા.
યાત્રાળુઓ માટે માર્ગદર્શિકા
- સ્થળ: ગીતા મંદિર પરિસર (ગોલોકધામ તીર્થ), ત્રિવેણી સંગમ રોડ, પ્રભાસ પાટણ (સોમનાથ), ગુજરાત.
- દર્શન સમય: સવારે ૦૬:૦૦ થી સાંજે ૦૬:૩૦ વાગ્યા સુધી.
- વાતાવરણ: હિરણ, કપિલા અને સરસ્વતી નદીના સંગમ તટે આવેલું શાંત, ધ્યાન અને સાધના માટે ઉત્તમ સ્થળ.
- પ્રવેશ: નિઃશુલ્ક (Free Entry).
