Sacred history
Shri Gauri Kund, Prabhas Patan: The Tapobhoomi of Mata Parvati and a Mythological Sacred Water Tirtha Bestowing Liberation from Sins
Overview
Situated near the Triveni Sangam complex in the sacred pilgrimage center of Somnath (Prabhas Patan), Gauri Kund is an extremely ancient and sacred water tank. This pilgrimage site is associated with the worship and penance of Adi Shakti Mata Parvati (Gauri Mata) dedicated to Lord Shiva. According to mythological belief, taking a bath or performing achaman in the holy waters of this kund bestows unbroken marital bliss (Akhand Saubhagya) upon women and liberation from sins upon devotees.
1. Mythological Significance
- Penance of Mata Gauri: According to mythology, Mata Parvati performed rigorous penance at this site in the Prabhas region to attain Lord Shiva as her husband once again and to receive his grace, and established this water tank.
- Saubhagya and Fulfillment of Desires: According to scriptural guidelines, unmarried maidens worship Mata Gauri at the banks of Gauri Kund to attain a virtuous groom, while married women pray for lifelong marital bliss.
- Panchatirthas of the Prabhas Region: According to the Skanda Purana, Gauri Kund holds a specially pious position among the important holy tanks situated in the Prabhas region.
2. Kund Architecture & Features
- Ancient Stone Construction: Stone steps (ghats) have been arranged on all sides for descending into the kund.
- Shrine of Gauri Mata: A small ancient temple/shrine dedicated to Mata Gauri and a Shivalinga is situated on the bank of the kund where devotees light lamps and perform worship.
- Tirtha Snan and Ardhya: Pilgrims visiting for Triveni Snan traditionally experience fulfillment by taking darshan of Gauri Kund.
3. Authentic Sources
- Skanda Purana (Prabhas Khand): Describes the various kunds of the Prabhas region, Gauri Tirtha, and the pious rewards of bathing and charity there.
- Shiva Purana (Parvati Khand): References the various tapobhoomis of Mata Parvati and her worship of Lord Shiva.
Visitor Guide
- Location: Triveni Sangam Road, Prabhas Patan (Somnath), Gir Somnath District, Gujarat.
- Special Festivals: Special worship is observed during Gauri Vrat (Jaya Parvati Vrat), Ashadhi Bij, Navaratri, and the holy month of Shravan.
- Entry: Free Entry.
श्री गौरी कुंड, प्रभास पाटन: माता पार्वतीजी की तपोभूमि और पापमुक्ति प्रदान करने वाला पौराणिक पवित्र जलतीर्थ
परिचय
सोमनाथ (प्रभास पाटन) के पावन तीर्थक्षेत्र में त्रिवेणी संगम परिसर के पास स्थित गौरी कुंड (Gauri Kund) अत्यंत प्राचीन और पवित्र जलकुंड है। यह तीर्थस्थान आद्यशक्ति माता पार्वती (गौरी माता) की शिव आराधना और तपस्या से जुड़ा हुआ है। पौराणिक मान्यता के अनुसार इस कुंड के पवित्र जल में स्नान या आचमन करने से स्त्रियों को अखंड सौभाग्य और भक्तों को पापों से मुक्ति मिलती है।
1. पौराणिक एवं आध्यात्मिक महत्व
- माता गौरी की तपस्या: पौराणिक कथा के अनुसार, माता पार्वतीजी ने भगवान शिव को पति रूप में पुनः प्राप्त करने और शिवकृपा पाने के लिए प्रभास क्षेत्र में इस स्थान पर कठोर तपस्या की थी और जलकुंड की स्थापना की थी।
- सौभाग्य एवं मनोकामना पूर्ति: शास्त्रोक्त विधान के अनुसार, कुंवारी कन्याएं उत्तम वर की प्राप्ति के लिए और सुहागिनें अखंड सौभाग्य के लिए गौरी कुंड के तट पर माता गौरी की विशेष पूजा-अर्चना करती हैं।
- प्रभास क्षेत्र के पंचतीर्थ: स्कंद पुराण के अनुसार प्रभास क्षेत्र में आए महत्वपूर्ण पवित्र कुंडों में गौरी कुंड का स्थान विशेष पुण्यदायी माना जाता है।
2. कुंड परिसर एवं वास्तुकला
- पत्थर की प्राचीन संरचना: कुंड में नीचे उतरने के लिए चारों ओर पत्थर की सीढ़ियों (घाट्स) की व्यवस्था की गई है।
- माता गौरी का स्थानक: कुंड के किनारे माता गौरी तथा शिवलिंग का छोटा प्राचीन मंदिर/स्थानक स्थित है जहाँ श्रद्धालु दीप प्रज्वलित कर पूजा करते हैं।
- तीर्थ स्नान एवं अर्घ्य: त्रिवेणी स्नान के लिए आने वाले यात्री पारंपरिक रूप से गौरी कुंड के दर्शन कर धन्य महसूस करते हैं।
3. शास्त्रोक्त स्रोत एवं संदर्भ
- स्कंद पुराण (प्रभास खंड): प्रभास क्षेत्र के विभिन्न कुंडों, गौरी तीर्थ और इसके स्नान-दान के पुण्य फल का वर्णन।
- शिव पुराण (पार्वती खंड): माता पार्वती की विभिन्न तपोभूमियों और शिव उपासना का संदर्भ।
यात्रियों के लिए मार्गदर्शिका
- स्थान: त्रिवेणी संगम रोड, प्रभास पाटन (सोमनाथ), गिर सोमनाथ जिला, गुजरात।
- विशेष पर्व: गौरी व्रत (જયા પાર્વતી व्रत), अषाढ़ी बीज, नवरात्रि तथा श्रावण मास के दौरान विशेष पूजा।
- प्रवेश: निःशुल्क (Free Entry)।
શ્રી ગૌરીકુંડ, પ્રભાસ પાટણ: માતા પાર્વતીજીની તપોભૂમિ અને પાપમુક્તિ આપતું પૌરાણિક પવિત્ર જળતીર્થ
પરિચય
સોમનાથ (પ્રભાસ પાટણ)ના પાવન તીર્થક્ષેત્રમાં ત્રિવેણી સંગમ પરિસર નજીક આવેલો ગૌરીકુંડ (Gauri Kund) એ અત્યંત પ્રાચીન અને પવિત્ર જળકુંડ છે. આ તીર્થસ્થાન આદ્યશક્તિ માતા પાર્વતી (ગૌરી માતા) ની શિવ આરાધના અને તપશ્ચર્યા સાથે જોડાયેલું છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર આ કુંડના પવિત્ર જળમાં સ્નાન કે આચમન કરવાથી સ્ત્રીઓને અખંડ સૌભાગ્ય અને ભક્તોને પાપોમાંથી મુક્તિ મળે છે.
૧. પૌરાણિક કથા અને મહત્વ
- માતા ગૌરીની તપસ્યા: પૌરાણિક કથા મુજબ, માતા પાર્વતીજીએ ભગવાન શિવને પતિ રૂપે પુનઃ પ્રાપ્ત કરવા અને શિવકૃપા મેળવવા માટે પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આ સ્થાને કઠોર તપસ્યા કરી હતી અને જળકુંડની સ્થાપના કરી હતી.
- સૌભાગ્ય અને મનોકામના પૂર્તિ: શાસ્ત્રોક્ત વિધાન મુજબ, કુંવારી કન્યાઓ ઉત્તમ વરની પ્રાપ્તિ માટે અને સુહાગણો અખંડ સૌભાગ્ય માટે ગૌરીકુંડના તટે માતા ગૌરીની વિશેષ પૂજા-અર્ચના કરે છે.
- પ્રભાસ ક્ષેત્રના પંચતીર્થો: સ્કંદ પુરાણ અનુસાર પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં આવેલા મહત્વપૂર્ણ પવિત્ર કુંડો પૈકી ગૌરીકુંડનું સ્થાન વિશેષ પુણ્યદાયી ગણાય છે.
૨. કુંડ પરિસર અને સ્થાપત્ય
- પથ્થરનું પ્રાચીન બાંધકામ: કુંડમાં નીચે ઉતરવા માટે ચારેય તરફ પથ્થરના પગથિયાં (Ghats) ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલી છે.
- ગૌરી માતાનું સ્થાનક: કુંડના કિનારે માતા ગૌરી તેમજ શિવલિંગનું નાનું પ્રાચીન મંદિર/સ્થાનક આવેલું છે જ્યાં શ્રદ્ધાળુઓ દીપ પ્રગટાવી પૂજા કરે છે.
- તીર્થ સ્નાન અને અર્ધ્ય: ત્રિવેણી સ્નાન માટે આવતા યાત્રાળુઓ પરંપરાગત રીતે ગૌરીકુંડના દર્શન કરી ધન્યતા અનુભવે છે.
૩. શાસ્ત્રોક્ત સ્ત્રોતો અને સંદર્ભ
- સ્કંદ પુરાણ (પ્રભાસ ખંડ): પ્રભાસ ક્ષેત્રના વિવિધ કુંડો, ગૌરી તીર્થ અને તેના સ્નાન-દાનના પુણ્યફળનું વર્ણન.
- શિવ પુરાણ (પાર્વતી ખંડ): માતા પાર્વતીની વિવિધ તપોભૂમિઓ અને શિવ ઉપાસનાનો સંદર્ભ.
યાત્રાળુઓ માટે માર્ગદર્શિકા
- સ્થળ: ત્રિવેણી સંગમ રોડ, પ્રભાસ પાટણ (સોમનાથ), ગીર સોમનાથ જિલ્લો, ગુજરાત.
- વિશેષ પર્વો: ગૌરી વ્રત (જયા પાર્વતી વ્રત), અષાઢી બીજ, નવરાત્રિ તેમજ શ્રાવણ માસ દરમિયાન વિશેષ પૂજા.
- પ્રવેશ: નિઃશુલ્ક (Free Entry).
